Tag Archives: Israel

«Βαλς με τον Μπασίρ»

Ισραηλινοί στο Λίβανο του 1982, η χαμένη μνήμη, πόλεμος και «διαφυγή», η σφαγή στα στρατόπεδα Σάμπρα και Σατίλα: μια ταινία-έκπληξη από το Ισραήλ, σε κινούμενα σχέδια, δομημένη σαν ντοκιμαντέρ, ωστόσο «εντελώς αυτοβιογραφική», σύμφωνα με τον δημιουργό της, τον Ισραηλινό σκηνοθέτη Αρι Φόλμαν. Μπερδευτήκατε; Ας προσπαθήσουμε να βρούμε μια αφετηρία σε αυτόν τον γρίφο που παίρνει τη μορφή μιας παράξενης αντιπολεμικής και σίγουρα γοητευτικής, καθηλωτικής ταινίας. Ενας μεσήλικας σκηνοθέτης (η γενιά του Φόλμαν που πολέμησε το 1982 στο Λίβανο είναι οι σημερινοί πενηντάρηδες, ουσιαστικά η γενιά που κυβερνά αυτή τη στιγμή τη χώρα, αν αυτό σημαίνει κάτι) συνειδητοποιεί ότι μεγάλα κομμάτια από το παρελθόν του, αυτά που συνδέονται με τον πόλεμο στο Λίβανο, έχουν «χαθεί», και ξεκινά μια κινηματογραφική ανασύσταση του «χαμένου χρόνου».

Το φιλμ ξεκινά με τον εφιάλτη ενός φίλου του: είκοσι έξι σκυλιά-ζόμπι τον κυνηγούν κάθε νύχτα στα όνειρά του. Είναι τα σκυλιά που «εκτέλεσε» ως στρατιώτης το 1982, όταν έμπαιναν μέσα στη νύχτα στα χωριά του Λιβάνου αναζητώντας καταζητούμενους Παλαιστίνιους. Ο σκηνοθέτης ήταν επίσης εκεί, αλλά «το αρχείο αυτό δεν υπάρχει στο σύστημα»… Γυρίζει λοιπόν μια ταινία σαν να πρόκειται για ψυχοθεραπεία, «καταδιώκει» τη μνήμη του -αν και στην πραγματικότητα είναι η μνήμη που μας κυνηγάει και μας βασανίζει. Η ταινία μιλά για έναν πόλεμο μάλλον ξεχασμένο σήμερα: είναι η επίθεση του ισραηλινού στρατού στο Λίβανο το 1982, που κατέληξε τον Σεπτέμβριο εκείνης της χρονιάς στη σφαγή στα παλαιστινιακά στρατόπεδα Σάμπρα και Σατίλα. Οχι από τους Ισραηλινούς, αλλά από τους χριστιανούς συμμάχους τους, τους Φαλαγγίτες του Λιβάνου. Οι Ισραηλινοί, υπό την ηγεσία του Αριέλ Σαρόν, «παρακολουθούσαν» απλώς τη σφαγή: τουλάχιστον 3.000 άντρες και γυναικόπαιδα μακελεύτηκαν από τους αφιονισμένους Φαλαγγίτες, σαν «εκδίκηση» για τη δολοφονία του ηγέτη τους Μπασίρ Τζεμαγιέλ -είναι ο Μπασίρ του τίτλου, λαϊκό ίνδαλμα της εποχής, τα πορτρέτα του βρίσκονταν παντού, «οι Λιβανέζοι είχαν τον Μπασίρ, εμείς είχαμε τον Ντέιβιντ Μπάουι», λέει σε κάποια στιγμή ένας από τους Ισραηλινούς στρατιώτες.

Το «Βαλς με τον Μπασίρ» έχει σχεδόν τη μορφή ενός underground κόμικ, κάπου ανάμεσα στη στράτευση και τη διαφυγή, την παραίσθηση, τα σουρεαλιστικά στοιχεία, τον παραλογισμό του πολέμου που παντρεύεται με το ροκ της εποχής. Γυρίστηκε τουλάχιστον ανορθόδοξα: ο Φόλμαν πρώτα βιντεοσκόπησε συνεντεύξεις με τα πρόσωπα στις αφηγήσεις των οποίων βασίζεται η ταινία, σαν ένα «τυπικό» ντοκιμαντέρ. Στη συνέχεια το υλικό αυτό των ενενήντα λεπτών σχεδιάστηκε σε story board και μετά σε 2.300 σκίτσα, που δίνουν και το τελικό αποτέλεσμα, αφού η ναρκοθετημένη εμπειρία έχει μεταλλαχθεί ξανά και ξανά.

Στα όρια του μονοχρωματικού, με πλάνα μετωπικά αλλά και αιφνίδια ζουμ, η φόρμα του ανιμέισον συλλαμβάνει τη μάχη του ανθρώπου να κυνηγήσει τις μνήμες του, είτε με τη μορφή αστυνομικής αναζήτησης είτε με στο πλαίσιο ψυχαναλυτικής συνεδρίας…

Η μνήμη, φαίνεται τελικά να είναι μια λειτουργία κινηματογραφική. «Μοντάρουμε» μέσα μας τις σκηνές του παρελθόντος για να βγάλουμε κάποιο νόημα. Είναι εκπληκτική η ικανότητα του ανθρώπου να «διαπλάθει» τις αναμνήσεις του, συμπληρώνοντας τα επώδυνα κενά, «παράγοντας» μνήμη. Κάνουμε ζουμ στα πρόσωπα που μας ενδιαφέρουν, αφήνουμε εκτός κάδρου στιγμές ανεπίλυτες.
Το «Βαλς με τον Μπασίρ» είναι ταυτόχρονα και ένα ντοκιμαντέρ για τη λειτουργία και την πραγματικότητα της ανθρώπινης μνήμης. Ο πόλεμος, από το πεδίο της πραγματικότητας μετατοπίζεται στο πεδίο της μνήμης, με βασικό αντίπαλο τη συνείδηση, σύμμαχο την ενοχή. Λιγότερο αιματηρός, αλλά και πάλι αμείλικτος.

Για τη γενιά του Φόλμαν ο πόλεμος στο Λίβανο το 1982 υπό τη μακιαβελική ηγεσία του Σαρόν ήταν ο δικός τους βρώμικος πόλεμος, το «δικό τους Βιετνάμ». Ακόμη και η πλευρά του «θύτη» έχει πολλαπλά επίπεδα, γκρίζες αλλά και φωτεινές πλευρές.

 Νέοι άνδρες που οδηγούνται στον πόλεμο, σαν εκδρομή: η ανάγκη να αποδεχθείς το παράλογο σαν καθημερινότητα, καταλήγει στην ακύρωση κάθε ανάμνησης. Ποια ανάμνηση, μέχρι πού φτάνει η ρίζα της μνήμης; Οι αναμνήσεις είναι τελικά σπαρμένες μέσα σου, ζωντανές σαν τις στιγμές του παρόντος. Οι γονείς του Φόλμαν ήταν στο Αουσβιτς, και είναι ο ίδιος ο σκηνοθέτης που κάνει τη σύνδεση με τη σφαγή στα στρατόπεδα του Λιβάνου, ή μάλλον ο ψυχαναλυτής που τον κουράρει: «Είχες μαζί σου τη σφαγή από τότε που ήσουν έξι χρονώ», λέει σε κάποια στιγμή στον ήρωά μας. Η βιωμένη εμπειρία αναμετριέται με την «ανοιχτή» αλλά ίσως τελικά αδιάφορη ιστορική καταγραφή, οι ζωντανοί, με την άβυσσο της κατάθλιψής τους, στέκονται στα όνειρά τους απέναντι από τους νεκρούς Παλαιστινίους -τα πτώματά τους, ένας άθλιος σωρός, εμφανίζονται στο τέλος της ταινίας σε βίντεο της εποχής, «ακυρώνοντας» το τέχνασμα του ανιμέισον. Υπάρχει διέξοδος διαφυγής από το σφαγείο της πραγματικότητας;

Advertisements

Σχολιάστε

Filed under film reviews