Πολιτικό σινεμά για το μεγάλο κοινό

Z
Σε επανέκδοση, σαράντα χρόνια μετά, η ταινία που οριοθέτησε το πολιτικό σινεμά κατά τις τρεις τελευταίες δεκαετίες. Όταν, στα 1967, έγινε το πραξικόπημα στην Ελλάδα, ο Γαβράς αποφάσισε να αντιδράσει με τον τρόπο που ήξερε: γυρίζοντας ταινίες. Συγκεκριμένα, μεταφέροντας στην οθόνη το μυθιστόρημα του Βασίλη Βασιλικού που «ανασυνθέτει» την υπόθεση Λαμπράκη. Μαζί με τον Ισπανό εξόριστο Χόρχε Σεμπρούν άρχισαν να διασκευάζουν το βιβλίο σε σενάριο, έχοντας ως σύμμαχο τον Μοντάν, ο οποίος από την αρχή εξέφρασε την πλήρη υποστήριξή του. Από πλευράς ηθοποιών υπήρχε μεγάλη προθυμία, όμως πολλά προβλήματα υπήρχαν στο επίπεδο της παραγωγής και της χρηματοδότησης, καθώς Ευρωπαίοι και Αμερικανοί παραγωγοί θεωρούσαν ότι κανέναν δεν θα ενδιέφερε μια ταινία για έναν δολοφονημένο βουλευτή στην Ελλάδα. Πιθανότατα οι αντιαμερικανικές αιχμές που εμπεριέχονταν στο εγχείρημα, έπαιξαν το ρόλο τους. Ο ηθοποιός Ζακ Περέν ήταν αυτός που προσφέρθηκε να κάνει την παραγωγή και στράφηκε στην Αλγερία. Απευθύνθηκαν στον υπουργό Πολιτισμού Μπεν Χαγιά, ο οποίος συνέβαλε αποφασιστικά κι έτσι η ταινία γυρίστηκε εξ ολοκλήρου στο Αλγέρι.
Για τον κομμουνιστή Σεμπρούν (όπως λέει κάπου, έγραψε το σενάριο του «Ζ» ως «συνέχεια» της αντιπαράθεσής του με την αλτουσεριανή εκδοχή του μαρξισμού), ο άνθρωπος, εδώ το θύμα «Ζ», που ο ρόλος του δραματουργικά περιορίζεται στα πρώτα δέκα λεπτά της ταινίας, είναι στο επίκεντρο, απέναντι στον «μηχανισμό». Ακριβώς σε αυτή την προοπτική θα μπορούσε να διαγνώσει κανείς ορισμένες κρίσιμες πολιτικά υφολογικές διαφοροποιήσεις ανάμεσα στο σενάριο του Σεμπρούν στο «Ζ» και σε εκείνο του Σολίνας στην «Κατάσταση πολιορκίας». Αλλά αισθάνομαι ότι μια ανάλυση αυτού του είδους θα μας ξεστράτιζε από το θέμα μας. Στην Αλγερία τα τεχνικά μέσα ήταν ελάχιστα: τύλιγαν τη μηχανή με κουβέρτες για να μην ακούγεται ο θόρυβός της στο σύγχρονο γύρισμα. Δεν υπήρχαν γερανοί, ούτε τράβελινγκ, οπότε από ανάγκη οδηγήθηκαν στη λύση της κάμερας στο χέρι, που θεωρήθηκε δομικός νεωτερισμός. Η (καθοριστική) μουσική επένδυση της ταινίας από τον Μίκη Θεοδωράκη ήταν στην πραγματικότητα «θραύσματα» από προηγούμενα έργα του μια και ο ίδιος ήταν τότε εξόριστος στη Ζάτουνα, αποκομμένος από τον υπόλοιπο κόσμο.
Υπάρχει φυσικά και ο σκηνοθέτης Κώστας Γαβράς: όσο κι αν κάποιοι προσπάθησαν να υποτιμήσουν τη δουλειά του, δίνει εδώ το έργο που καθόρισε την καριέρα του. Πιστεύει σε έναν κινηματογράφο εύληπτο για το “μεγάλο κοινό”, με έμφαση στους χαρακτήρες και στην αφήγηση, στο σενάριο (“που εξαφάνισε η νουβέλ βαγκ”), με καινοτομίες στο μοντάζ οι οποίες γρήγορα ενσωματώθηκαν στην κινηματογραφική γλώσσα των «επιγόνων» του στο είδος, του Όλιβερ Στόουν αλλά ακόμη και του Κεν Λόουτς. Προχώρησε στον δικό του δρόμο παρά τις σφοδρές αντιδράσεις που συνάντησε: “Μιάμιση ώρα του πιο προπαγανδιστικού, επίμονου, αυτάρεσκου, φανταχτερού συστήματος”, έγραφε ο Ζαν Ναρμπονί στα “Cahiers” το 1969, σε μια απροκάλυπτη πολεμική εναντίον του “Ζ”. Πέντε χρόνια αργότερα, τον Δεκέμβρη του 1974, με την παρουσίαση της ταινίας στην Ελλάδα, τη σκυτάλη παίρνει ο Βασίλης Ραφαηλίδης, με μια εξαιρετικά επιθετική, αφοριστική κριτική στο “Βήμα”: “Αυτοί που έχουν λόγους (οικονομικούς κυρίως) βάφτισαν την ταινία “πολιτική”. Εμείς που δεν έχουμε τέτοιους λόγους τη βαφτίζουμε αστυνομική της αράδας, πασπαλισμένη με καντιοζάχαρη πολιτικής χημικής συστάσεως”. Για χρόνια η “επίσημη” ελληνική κριτική με αριστερά, “παρισινά” διαπιστευτήρια, κατηγορούσε τον Γαβρά σαν “αντιμαρξιστή” και “λαϊκιστή” σκηνοθέτη. Τα ερωτήματα εάν είναι άραγε το “Ζ” μια ταινία που παραγνωρίζει την πάλη των τάξεων, που υμνεί εμμέσως την αστική δημοκρατία, μέσα από τον χαρακτήρα του ανακριτή, ο οποίος υπομονετικά, πεισματικά, διεκδικεί το στοιχειώδες, δεν έχουν πια τη βαρύτητα που είχαν τότε. Το πολιτικό κριτήριο του Γαβρά δοκιμάστηκε και στη συνέχεια σε ταινίες όπως η “Ομολογία” (ή η παραγνωρισμένη αλλά πολύ σημαντική “Μικρή Αποκάλυψη”, γυρισμένη αμέσως μετά την κατάρρευση του “υπαρκτού”) και αποδείχτηκε ορθό. Εκείνο των επικριτών του διαψεύστηκε παταγωδώς.

“Z”
Γαλλο-αλγερινή παραγωγή 1969, 127 λεπτά
Σκηνοθεσία: Κώστας Γαβράς
Σενάριο: Χόρχε Σεμπρούν, βασισμένο στο βιβλίο του Βασίλη Βασιλικού
Ερμηνεία: Ιβ Μοντάν, Ειρήνη Παπά, Ζακ Περέν, Ζαν Λουί Τρεντινιάν.

Advertisements

1 σχόλιο

Filed under film reviews

One response to “Πολιτικό σινεμά για το μεγάλο κοινό

  1. Και λίγα λέτε αγαπητέ. Σας θυμίζω την αντιμετώπιση που είχε η «Ομολογία».

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s