«Πρέπει να απορροφηθώ από την αγάπη όπως απορροφάται κάποιος από τον πάγο, τη λάσπη ή το φόβο».
Ζαν Ζενέ

ΤΟΥ ΚΩΣΤΑ ΤΕΡΖΗ

Χρησιμοποιήθηκαν αποσπάσματα από τα βιβλία “Μιχάλης Κακογιάννης – Σε πρώτο πλάνο” του Χρήστου Σιάφκου (εκδόσεις Ψυχογιός), “Μιχάλης Κακογιάννης”, συλλογικός τόμος με επιμέλεια του Μπάμπη Κολώνια (έκδοση του Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης), “Δηλαδή…” του Μιχάλη Κακογιάννη (εκδόσεις Καστανιώτη).

ΚΑΝΝΕΣ, ΑΠΟΣΤΟΛΗ: ΚΩΣΤΑΣ ΤΕΡΖΗΣ

Ο Αντόνιο Μπαντέρας επιστρέφει στο σύμπαν του Πέδρο Αλμοδόβαρ ως πλαστικός χειρουργός, στη νέα ταινία του Ισπανού σκηνοθέτη «La piel que habito» («Το δέρμα στο οποίο ζω»), μια ιστορία εκδίκησης σε ακραία μελοδραματικούς τόνους, καθώς ο ήρωας-χειρουργός φυλακίζει στο απομονωμένο κτήμα-κλινική του τον νεαρό Βισέντε, που βίασε την κόρη του, με αποτέλεσμα εκείνη να τρελαθεί και να αυτοκτονήσει… Με αλλεπάλληλες χειρουργικές επεμβάσεις, σαν άλλος δόκτωρ Φρανκενστάιν, θα αφαιρέσει τα γεννητικά του Βισέντε και θα τον μεταμορφώσει σε… Βέρα, ομοίωμα της νεκρής κόρης του.
Χωρίς να διαθέτει την κομψή γεωμετρία και την αυστηρότητα του συναισθήματος που είχαν οι «Ραγισμένες αγκαλιές» (η προηγούμενη ταινία του), «Το δέρμα στο οποίο ζω» θυμίζει περισσότερο τον παλιό Αλμοδόβαρ, της παρωδίας λαϊκών αφηγηματικών προτύπων, στα όρια του κιτς.
Αλλά το πρόσωπο γύρω από το οποίο περιστρέφονται οι περισσότερες συζητήσεις εδώ στις Κάννες εξακολουθεί να είναι ο Λαρς φον Τρίερ: Μετά τις πρωτοφανείς φιλοναζιστικές δηλώσεις του στη συνέντευξη τύπου της Τετάρτης, η διεύθυνση του Φεστιβάλ τού ζήτησε εξηγήσεις, εκείνος έκανε μία χλιαρή απολογητική δήλωση εκφράζοντας τη λύπη του και κάνοντας προσπάθεια να ανασκευάσει, αποδίδοντας τα όσα είπε σε «πρόκληση» (η οποία δεν υπήρξε βέβαια). Οι διοργανωτές δεν θεώρησαν ικανοποιητικές τις εξηγήσεις του Λαρς φον Τρίερ (εν τω μεταξύ είχε ματαιωθεί το πάρτι της ταινίας που επρόκειτο να γίνει εδώ στις Κάννες και μαζί όλες οι συνεντεύξεις των συντελεστών για την προώθηση του έργου) και χθες η διεύθυνση του Φεστιβάλ με επίσημη ανακοίνωσή της χαρακτήρισε τον Λαρς φον Τρίερ «persona non grata» για τη διοργάνωση, αναφέροντας συγκεκριμένα: «Το φεστιβάλ των Καννών παρέχει σε καλλιτέχνες από όλο τον κόσμο ένα φόρουμ για να παρουσιάσουν το έργο τους υπό το πνεύμα της ελευθερίας της έκφρασης και της δημιουργίας. Το διοικητικό συμβούλιο συνεδρίασε εκτάκτως χθες και εκφράζει τη λύπη του που αυτή η διοργάνωση χρησιμοποιήθηκε από τον Λαρς Φον Τρίερ για να διατυπωθούν σχόλια που είναι απαράδεκτα, μισαλλόδοξα και αντίθετα στις αρχές του ανθρωπισμού και της γενναιοδωρίας, αρχές που βρίσκονται στον πυρήνα της ύπαρξης του Φεστιβάλ. Το διοικητικό συμβούλιο καταδικάζει αυστηρά αυτά τα σχόλια και χαρακτηρίζει τον Λαρς Φον Τρίερ persona non grata στο Φεστιβάλ των Καννών, με άμεση ισχύ».
Δεν είναι προς το παρόν σαφές, ωστόσο, εάν η ταινία του Λαρς φον Τρίερ τίθεται και τυπικά εκτός διαγωνισμού, σύμφωνα με αυτή την απόφαση. Ούτως ή άλλως πρόκειται για μία πρωτοφανή εξέλιξη στην ιστορία των εξήντα τεσσάρων χρόνων του φεστιβάλ.
Υπενθυμίζεται ότι το 2000 το φεστιβάλ των Καννών είχε απονείμει στον Τρίερ τον Χρυσό Φοίνικα για την ταινία του «Χορεύοντας στο Σκοτάδι».

ΚΑΝΝΕΣ, ΑΠΟΣΤΟΛΗ: ΚΩΣΤΑΣ ΤΕΡΖΗΣ
Ακόμη και στις Κάννες, στις τηλεοπτικές ειδήσεις κάθε δέκα λεπτά η εικόνα του αξύριστου Ντομινίκ Στρος Καν στο δικαστήριο της Νέας Υόρκης, μπλέκεται με την πληροφόρηση ότι «οι Ελληνες, ένα χρόνο μετά το μνημόνιο και τα 110 δισ., ζητούν κι άλλα λεφτά», είδηση που συνοδεύεται, φυσικά, από το ειρωνικό υπομειδίαμα του παρουσιαστή, τόσο που αντιλαμβάνεσαι πως δεν είναι καθόλου εύκολο πια να δηλώνεις Ελληνας, πουθενά στην Ευρώπη…
Κάποια παρηγοριά, χωρίς καμία συσχέτιση με τους κομπασμούς περί «αναγέννησης του ελληνικού κινηματογράφου», η είδηση πως οι «Αλπεις» του Γιώργου Λάνθιμου θα είναι τελικά στο επόμενο φεστιβάλ της Βενετίας, μετά την κρυάδα της απόρριψης από τους υπεύθυνους των Καννών.
Στο ύφος των έργων του Μαρσέλ Καρνέ αλλά διαθέτοντας σύγχρονη κοινωνική εγρήγορση, η τελευταία ταινία του Ακι Καουρισμάκι “Le Havre”, μια γαλλο-φιλανδική παραγωγή, που διαδραματίζεται, φυσικά, στο λιμάνι της Χάβρης, η δική του ματιά στη Ευρώπη των ημερών μας που αρνείται να αντικρίσει την πλημμυρίδα των μεταναστών: Ο Μαρσέλ Μαρξ (Αντρέ Βιλμς), πρώην συγγραφέας, έχει αποσυρθεί στη Χάβρη κάνοντας τον λούστρο, ενώ η γυναίκα του Αρλετί (Κάτι Ούτινεν) αρρωσταίνει ξαφνικά από καρκίνο… Ο Μαρσέλ θα γνωρίσει ένα αγόρι, τον Ιντρισα, μετανάστη από την Αφρική, που τον κυνηγάει η αστυνομία, ενώ προσπαθεί να περάσει στην Αγγλία, όπου βρίσκεται η μητέρα του. Το σενάριο είναι απλό, θυμίζοντας την «Μποέμικη ζωή», φορτίζεται όμως από τον ουμανισμό του σκηνοθέτη και τη βαθιά του πίστη στους απλούς, συνήθως τσακισμένους ανθρώπους. «Δεν έχω απάντηση στο πρόβλημα», λέει ο Καουρισμάκι, αλλά, τουλάχιστον, «ελπίζω ακόμα στη συμπόνια και την αδελφοσύνη, διαφορετικά ζούμε ήδη σε μια κοινωνία μυρμηγκιών, που, όπως έλεγε συχνά ο Ινγκμαρ Μπέργκμαν, θα ακολουθήσει μετά από μας. Κανονικά αυτή η ταινία θα έπρεπε να γυριστεί στην Ελλάδα, την Ιταλία ή την Ισπανία, γιατί αυτές οι χώρες δέχονται τη μεγαλύτερη πίεση. Βέβαια, το πρόβλημα δεν οφείλεται στις ίδιες τις χώρες αλλά στην αδράνεια των πολιτικών που δεν μπορούν να αφήσουν τα ξενοδοχεία και τις Μερσεντές τους και να ασχοληθούν σοβαρά με τη λύση του. Δεν είμαι ειδικός αλλά νομίζω ότι η σημερινή κατάσταση δεν πάει άλλο έτσι». Ο Καουρισμάκι πάντως επέλεξε τη Χάβρη για να γυρίσει εκεί την ταινία του γιατί «για μένα αυτή είναι η ευρωπαϊκή πόλη των μπλουζ, της σόουλ και του ροκ εν ρολ».
Ο πλανήτης Μελαγχολία και το «παιχνίδι» με τον ναζισμό: Αν απλώς μου το περιέγραφαν δεν θα το πίστευα, αλλά ήμουν μπροστά όταν συνέβη, στη συνέντευξη τύπου, ο Λαρς φον Τρίερ να παίζει το γνωστό σουρεαλιστικό παιχνίδι του με τους δημοσιογράφους και να καταλήγει «Καταλαβαίνω πολύ καλά τον άνθρωπο Χίτλερ, εκεί, μέσα στο μπούνκερ… Δεν είμαι βέβαια υπέρ του Β` Παγκοσμίου Πολέμου αλλά τον καταλαβαίνω αυτόν τον άνθρωπο. Για πολλά χρόνια νόμιζα ότι ήμουν Εβραίος και μου άρεσε αυτό. Αλλά μετά ήρθε η (Δανέζα σκηνοθέτις, εβραϊκής καταγωγής) Σουσάνε Μπίερ και κατάλαβα ότι δεν μου άρεσε και τόσο να είμαι Εβραίος. Και τότε συνειδητοποίησα ότι οι γονείς μου είναι Γερμανοί, και ότι συμπαθώ τους ναζί, μη φανταστείτε ότι είμαι εναντίον των Εβραίων, αλλά το κράτος του Ισραήλ γίνεται μερικές φορές πολύ ενοχλητικό», συνέχισε ακάθεκτος ο Λαρς φον Τρίερ ενώπιον των δημοσιογράφων, που είχαν αιφνιδιαστεί:”Ε, λοιπόν, είμαι ναζί”, ήταν η καταληκτική φράση του Τρίερ, που φαίνεται πως αναζητούσε μια εντυπωσιακή “έξοδο”. Ορισμένοι απ`όσους ήταν στην αίθουσα αντέδρασαν γελώντας ειρωνικά ενώ οι περισσότεροι αρνήθηκαν να συμμετάσχουν σε αυτό το παραλήρημα και η συνέντευξη τύπου σταμάτησε κάπου εδώ, σε μια παγωμένη σιωπή…
Οσο για την ίδια την ταινία, που αναπόφευκτα επισκιάστηκε, μάλλον άδικα, απ’ αυτό το (απίστευτα ανιστόρητο και εξαιρετικά κακόγουστο) εγωμανιακό «παιχνίδι» του σκηνοθέτη, μοιράζεται σε δύο μέρη: Το πρώτο μέρος του φιλμ παρουσιάζει ένα εξ αρχής προβληματικό γαμήλιο πάρτι σε έναν πολυτελή πύργο, με τη νύφη (Κίρστεν Ντανστ) σε μια κρίση κατάθλιψης να παρατάει τελικά τον γαμπρό και να κάνει έρωτα με έναν νεαρό στο γήπεδο του γκολφ, ενώ η κακότροπη μητέρα της (Σαρλότ Ράμπλινγκ) είναι εναντίον του γάμου της κόρης της αλλά και οποιουδήποτε γάμου… Και όλα αυτά ενώ ένας παράξενος μπλε πλανήτης που ονομάζεται «Μελαγχολία» πλησιάζει επικίνδυνα τη Γη ώστε όλοι να φοβούνται τη σύγκρουση μαζί του και το τέλος του κόσμου… Εδώ εστιάζει το δεύτερο μέρος της ταινίας, από τη σκοπιά της αδελφής της νύφης (Σαρλότ Γκενσμπούργκ). Ο κόσμος του Λαρς φον Τρίερ δεν περιέχει κανένα νόημα, παρά μόνο αυτό της αναπαράστασής του, πριν την απόλυτη καταστροφή. Αφήνοντας για μια ακόμη φορά στην άκρη το αναμενόμενο τρίτο μέρος της αμερικανικής τριλογίας του, το «Ουάσιγκτον», ο Λαρς φον Τρίερ θεώρησε ότι η καλύτερη μέθοδος προκειμένου να υπερβεί το προσωπικό του αδιέξοδο ήταν να το θεματοποιήσει… Μια «μαγική καλύβα» θα μπορούσε, ίσως, να σώσει τους ανθρώπους από την επερχόμενη καταστροφή -μια υπόμνηση για την τέχνη, για τον ίδιο τον κινηματογράφο, «ξαναβλέπω τις ταινίες του Ταρκόφσκι και κλαίω», μας είπε ο Λαρς φον Τρίερ στη συνέντευξη τύπου, προτού αρχίσει τα περί ναζισμού.

Η Ελλάδα του Βέγγου, η Ελλάδα του Λάκη Σάντα φαίνεται να μην υπάρχει πια. Τι είναι άραγε αυτή η παράξενη νοσταλγία που μας κατακλύζει με τον θάνατο ανδρών επιφανών στην Ελλάδα του Μνημονίου, αναζητώντας ασπρόμαυρες μνήμες προσωπικής γενναιότητας, ευθύτητας, την κοσμογονία της ευφρόσυνης έκρηξης που εξέφρασε ο απίστευτος αυτός άνθρωπος του κινηματογράφου, ιδιαίτερα στις λίγες ταινίες που κατάφερε να υπογράψει ως σκηνοθέτης και παραγωγός… Το 1984, στην Ελλάδα του πασοκικού εκμαυλισμού, του “Αντρέα” και του Χάρρυ Κλυνν, ο Χρήστος Βακαλόπουλος συζητούσε στο περιοδικό «Αντί» με τον Σωτήρη Κακίση, και ο πρώτος παρατηρούσε ότι “ο Βέγγος είναι σήμερα μια τίγρης που γυρίζει πολύ ανήσυχη μέσα στο κλουβί της. Δεν είναι συμφιλιωμένος. Τώρα είναι πολύ δύσκολο γι’ αυτόν, γιατί δεν έχει πίσω του το κοινό αίσθημα. Είναι μόνος».
Την ημέρα της κηδείας του, ο Δημήτρης Σεβαστάκης μιλούσε στην «Ελευθεροτυπία» για μια χώρα που έχει μεταβληθεί σε έναν «λάκκο από ματαιωμένους γερο-φάσιον βίκτιμ, από σκυλάδες με ασυντήρητα 4×4 και πολλά τσακισμένα ταλέντα», μια κοινωνία που «εδώ και δεκαετίες είχε προσχωρήσει στο πολιτιστικό υπόδειγμα της επίδειξης, του παροντισμού και της αδούλευτης και αντιπαραγωγικής φούσκας (…) ένας σκοτεινός ιδεοληπτικός απόπλους, από τη φτωχή πραγματικότητα στο φαντασιακό πουθενά». Ο πατέρας του Βέγγου δούλευε στο εργοστάσιο της Ηλεκτρικής Εταιρείας στο Νέο Φάληρο και με την αποχώρηση των Γερμανών συμμετέχει στη μάχη για τη διάσωσή του. Λίγο αργότερα θα απολυθεί από εκεί ως αριστερός… Ο γιος του Θανάσης, το 1948 εξορίζεται στη Μακρόνησο, όπου έμεινε για δύο χρόνια. Βέγγος και Κούνδουρος είχαν συναντηθεί στη Μακρόνησο, ο Κούνδουρος περιγράφει τη συνάντησή του “μ’ έναν εξαθλιωμένο φαντάρο, ένα ανθρώπινο κουρέλι…”, που ήταν ο νεαρός Βέγγος, ένα ανθρώπινο κουρέλι που έσπευσε να τον βοηθήσει φτιάχνοντάς του ένα ξύλινο κρεβάτι για μην πεθάνει από το κρύο πάνω στα βράχια της Μακρονήσου.
Σήμερα, εξήντα χρόνια μετά, ο Κούνδουρος περιγράφει την αλλαγή ρόλων και συμπεριφορών στη συνάντησή του με ένα άλλο ανθρώπινο κουρέλι, έπειτα από την τραυματική επίθεση που δέχτηκε μέσα στο σπίτι του… (συνέντευξη στον Γιάννη Ζουμπουλάκη, στο “Βήμα”): “Μετά το επεισόδιο βρέθηκα συνεπιβάτης στο αυτοκίνητο ενός φίλου δικηγόρου. Ήρθε ένας Πακιστανός να καθαρίσει τα τζάμια. Του λέει ο φίλος “όχι”. Εγώ, που είχα περάσει αυτά που είχα περάσει, του λέω “δώσ’ του κάτι του νεαρού, δεν πειράζει”. Του έδωσε λοιπόν ένα κέρμα. Το παίρνει ο Πακιστανός, το κοιτάζει και μας το πετά στα μούτρα. Πήδηξα έξω σαν να ‘μουν 18 χρόνων, τον έπιασα από τον σβέρκο και τον έσυρα με μια κακία, με ένα μίσος, στο αυτοκίνητο και του ‘πα ‘βρες το’. Από πίσω ο κόσμος έβλεπε την εικόνα ενός λευκού που έσουρνε έναν φουκαρά Πακιστανό σαν να ήταν σκύλος. Η εντύπωση που έδωσα ήταν ότι η λευκή ράτσα ταλαιπωρούσε έναν φουκαρά Πακιστανό σκύλο…”.
Επιστροφή στον άνθρωπο Βέγγο, που μετασχημάτισε εκείνο το ανθρώπινο κουρέλι της Μακρονήσου στον θρύλο του Θανάση Βέγγου, του ανθρώπου που έφερε “τη σωματική ταύτιση με έναν ανθρώπινο πολιτισμό”, όπως μας είπε ο Δήμος Αβδελιώδης σε μια συνομιλία που είχαμε μαζί του προχτές. Ο Αβδελιώδης είναι βέβαιος ότι “ο Βέγγος θα μείνει, γιατί δεν πρεσβεύει την κακομοιριά, αλλά έναν πολιτισμό του αναγκαίου, πέρα απ’ όσα μας πούλησαν οι εξυπνάκηδες και οι μέτριοι”. Από αυτόν τον άνθρωπο, που δεν προερχόταν ούτε από το θέατρο ή την επιθεώρηση αλλά έμοιαζε να έχει γεννηθεί κατευθείαν για να παίξει στον κινηματογράφο, δεν θυμάσαι ιστορία, αφήγηση από τις ταινίες του, αλλά χειρονομίες ζωής, εκφράσεις, ατάκες, σπαράγματα ενός ανεπανάληπτου ρεσιτάλ, που επανέρχεται στη μνήμη σαν μια αδιάκοπη γιορτή…
Είναι ο Βέγγος ο Νεοέλληνας Καραγκιόζης; “Ο Καραγκιόζης έχει πολλά πρόσωπα”, λέει ο Αβδελιώδης, “τα πρόσωπα του συγγραφέα, άλλοι είναι χυδαίοι, απατεώνες, πρόστυχοι, και άλλοι είναι άγγελοι, όπως του Μόλλα, που ο Καραγκιόζης του είναι ένας χαρακτήρας που προσπαθεί να επιβιώσει, ή του Σπαθάρη, που βγάζει μια παιδική αθωότητα. Κατά τη γνώμη μου ο Βέγγος πλησιάζει πιο πολύ τον Καραγκιόζη του Μόλλα, και τον υπερβαίνει βέβαια, αυτή η θεία καλοσύνη του Βέγγου μοιάζει με την αντίληψη της Αντιγόνης που λέει «γεννήθηκα για ν’ αγαπώ».
Ο Βέγγος δεν ήταν εύκολος άνθρωπος, παρά την εντύπωση που έχει δημιουργηθεί, ήταν αυστηρός και επίμονος, ιδιαίτερα σε ό,τι αφορούσε τη δουλειά του. Ο “αυτοσχεδιασμός” του ήταν αποτέλεσμα σκληρής δουλειάς, ήταν “η υπέρβαση μιας πολύ αυστηρής δομής”.
Ο Γιώργος Σαββίδης είναι ο πρώτος που επισημαίνει το μεγάλο ταλέντο του Θανάση Βέγγου, το 1962 στο “Βήμα”, στην κριτική του για το “Ψηλά τα χέρια Χίτλερ” του Ροβήρου Μανθούλη: “Το “Ψηλά τα χέρια Χίτλερ” δεν είναι μόνον η καλύτερη ελληνική ταινία που μπόρεσε να γίνει ως σήμερα για την Κατοχή, αλλά και η πρώτη ολοκληρωμένη χρησιμοποίηση του μεγαλύτερου κωμικού ταλέντου της ελληνικής οθόνης, του κ. Θανάση Βέγγου…, του οποίου αναδεικνύονται θαυμαστά όλες οι μεγάλες αρετές, θέρμη, ακρίβεια, ευφυία, φαντασία”.
Βήμα-βήμα ο Θανάσης Βέγγος δημιούργησε τον “δικό του” χαρακτήρα, μέσα από ρόλους πλασιέ, σερβιτόρου, μικροκομπιναδόρου, άκακου καταφερτζή, του ανθρώπου που μονίμως τρέχει για να γλυτώσει, μια κινηματογραφική περσόνα που απογειώθηκε εντελώς στις δικές του παραγωγές και σκηνοθεσίες, όταν το 1964 ιδρύει την εταιρεία του “ΘΒ – Ταινίες γέλιου”. Μέσα σε λίγα χρόνια, όμως, και παρά την εμπορική επιτυχία ταινιών όπως “Θου-Βου, φαλακρός πράκτωρ, επιχείρησις Γης Μαδιάμ”, “Ποιος Θανάσης” κ.ά. θα οδηγηθεί στην οικονομική καταστροφή. Με χρέος 4.000.000 δραχμές, ιλιγγιώδες ποσό για την εποχή εκείνη, θα αναγκαστεί να εκχωρήσει τις ταινίες του στον Φίνο και θα ξεχρεώνει από τότε και για πολλά χρόνια τη δημιουργική του “τρέλα”, από την οποία κέρδιζαν όλοι οι άλλοι εκτός από τον ίδιο. “Όταν ξεβίδωνα την πινακίδα της εταιρείας, για να παραδώσω τα γραφεία, αισθανόμουν ότι ξεβίδωνα τα όνειρά μου”, θα πει αργότερα. Μένει όμως το έργο του, σαν αξεπέραστο μνημείο του πιο απολαυστικού κινηματογραφικού σουρεαλισμού…
ΚΩΣΤΑΣ ΤΕΡΖΗΣ

“Wasted Youth”

Το “Wasted Youth” δεν αναζητεί τον εύκολο εντυπωσιασμό, “συμπάσχει” ουσιαστικά με τους χαρακτήρες του, εκεί που νομίζεις πως περιορίζεται σε μια επιφάνεια περιγραφής… Είναι ίσως αυτή η αίσθηση του επείγοντος που σε ξεγελάει… Και η ιστορία του Αλέξη Γρηγορόπουλου χρησιμεύει απλώς ως “αφορμή” για μια εντελώς κινηματογραφική αφήγηση. Οπως λένε οι δημιουργοί του “Wasted Youth”, η ταινία “είναι, επίσης, μία ιστορία για μια νέα γενιά που παλεύει να κάνει ό,τι κάνουν οι νέοι άνθρωποι, μη γνωρίζοντας ότι το μέλλον τους μπορεί να χαραμιστεί – και, μερικές φορές, κυριολεκτικά χαραμίζεται…”.

«Πώς τελείωσε αυτό το καλοκαίρι» (Kak ya provyol etim letom)
Σκηνοθεσία: Αλεξέι Ποπογκρέμπσκι
Ερμηνεία: Γκριγκόρι Ντομπρίγκιν, Σεργκέι Πουσκεπάλις, Ιγκόρ Τσέρνιεβιτς

Ταινία του «νέου κύματος» του ρωσικού κινηματογράφου, που επιστρέφει δυναμικά στο προσκήνιο τα τελευταία χρόνια. Ο γεννημένος το 1972 στη Μόσχα Αλεξέι Ποπογκρέμπσκι είχε γυρίσει στη δεκαετία του `90 μαζί με το φίλο του Μπόρις Κλέμπνικοφ, μια σειρά ταινιών μικρού μήκους και η συνεργασία τους οδήγησε το 2003 στην πολύ γνωστή μεγάλου μήκους «Koktebel», που προβλήθηκε σε πολλά διεθνή φεστιβάλ. Εδώ, έχουμε μια ιστορία «αναμέτρησης» δύο χαρακτήρων, ή μάλλον ένα μείγμα σύγκρουσης και μαθητείας, με τρίτο πρωταγωνιστή το μοναδικής ομορφιάς αλλά και τραχύτητας τοπίο του Αρκτικού κύκλου. Σε ένα ρωσικό νησί της Αρκτικής, δύο άντρες δουλεύουν σε ένα μικρό μετεωρολογικό σταθμό. Δουλειά τους είναι να παίρνουν μετρήσεις, από τα ραδιενεργά εδάφη, και να στέλνουν με ραδιοεπικοινωνία τα δεδομένα στον κεντρικό σταθμό -η μόνη τους επαφή με τον έξω κόσμο. Για τον επαγγελματία Σεργκέι, αυτή η δουλειά έχει γίνει ρουτίνα στα πενήντα του χρόνια. Ο νέος του συνεργάτης, ο Πάβελ, είναι ένας απόφοιτος πανεπιστημίου, που πρόκειται απλώς να περάσει το καλοκαίρι του στο σταθμό. Οι δύο άντρες δεν έχουν πολλά κοινά μεταξύ τους- ο Πάβελ περνάει το χρόνο του παρέα με το mp3 του και τα video games, προσπαθώντας να αγνοήσει την επιβλητική παρουσία του Σεργκέι. Η ισορροπία διαταράσσεται μια μέρα, όταν ο Σεργκέι θα αφήσει το πόστο του για να πάει για ψάρεμα πέστροφας. Έχει αφήσει τον Πάβελ υπεύθυνο για τις μετρήσεις, και την αποστολή τους. Ο νεαρός κάνει λάθη στις μετρήσεις και αντικαθιστά τα δεδομένα με ψεύτικα για να καλύψει το σφάλμα του. Ακόμη χειρότερα, σε λίγο καταφθάνουν τραγικά νέα για την οικογένεια του Σεργκέι.. Φοβισμένος και αναποφάσιστος ο νεαρός Πάβελ, δεν ξέρει πώς να χειριστεί την πραγματικότητα που εισβάλλει ορμητικά στην ερημιά της καλοκαιρινής Αρκτικής…

«45m2»

Αυτό που έχει ανάγκη φανερά ο Στράτος Τζίτζης για το μέλλον είναι ένας καλός συνεργάτης για το σενάριο (περισσότερη επεξεργασία θα μπορούσε να το απογειώσει) και υλικά μέσα για να ξεδιπλώσει το ταλέντο του χωρίς να περιορίζεται από τεχνικές ατέλειες. Θα περιμένουμε την επόμενη δουλειά του.

(Δημοσιεύτηκε στην “Αυγή” στις 20.1.2011)

Συνέντευξη στον Κώστα Τερζή

«Μαχαιροβγάλτης»: Η τελευταία ταινία του Γιάννη Οικονομίδη διαγράφει σε άσπρο/μαύρο μια έκκεντρη διαδρομή από την Πτολεμαΐδα μέχρι τα Άνω Λιόσια, ιχνηλατώντας τις διαβαθμίσεις του μαύρου… Ο ήρωάς του, ένα ρεμάλι της επαρχίας, θα δεχτεί την προσφορά του θείου του να δουλέψει γι’ αυτόν στο σπίτι του σε μια no man’s land στα προάστια της Αθήνας, όπου αναλαμβάνει φύλακας των σκυλιών, που φρουρούν το σπίτι-κάστρο… Μαζί με τον θείο και τη θεία σχηματίζεται ένα τρίγωνο που «γεμίζει» με βία, σεξ και άνευ όρων μισανθρωπία… Η κόλαση δεν είναι μόνο «ο άλλος» αλλά κρύβεται βαθιά μέσα στον καθένα, και φως δεν διαφαίνεται πουθενά… Σε αντίθεση με τις προηγούμενες ταινίες του Οικονομίδη, εδώ η λεκτική βία συγκριτικά υποχωρεί, υπάρχουν παύσεις και «ανάσες», το σκοτάδι, τόσο εσωτερικό όσο και εξωτερικό, δηλώνεται μέσα από την επεξεργασμένη εικόνα, την προσεκτική κατάτμηση και φιλμική ανασύσταση του χώρου…

* Έχεις περιγράψει τους ήρωες των ταινιών σου σαν «μια τάξη απαίδευτων που φτάνουν στα όρια του λούμπεν, άνθρωποι σχεδόν βάρβαροι, νευρωσικοί, με όλες τις χαρακιές που μπορεί να κουβαλάει ένας κόσμος που έχει στριμωχτεί ανάμεσα σε τόνους από μπετόν στο άστυ (…) μια κοινωνική τάξη στον πάτο του καζανιού, η οποία μιλάει με πενήντα λέξεις και αναπαράγει τη βία, μέσα από τα σπασμένα νεύρα της και τις νευρώσεις της, μέσα από τη σπαταλημένη ενέργεια, μέσα από τα χαμένα όνειρα και τα αδιέξοδα». Αυτόν τον χαρακτήρα τον φαντάζεσαι κάποια στιγμή στη θέση του θεατή της ταινίας σου;

Μακάρι. Ναι, μου θυμίζεις μια κουβέντα που είχα πρόσφατα με ένα φίλο, εάν θα μπορούσε η ταινία να φτάσει σε ένα ευρύτερο κοινό, σε έναν κόσμο που δεν έχει παρτίδες με την κουλτούρα. Αλλά πώς μπορεί να γίνει αυτό; Είναι ένα μεγάλο ερώτημα…

* Κάποιος ωστόσο θα μπορούσε να σου πει ότι συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο. Δηλαδή όσοι βλέπουν, όσοι θα δουν την ταινία σου, είναι ακριβώς εκείνοι που έχουν μια κάποια σχέση με την κουλτούρα, με την καλλιέργεια, με κάποιες ευαισθησίες, λιγότερο ή περισσότερο… Μήπως δηλαδή απευθύνεσαι σε ανθρώπους που είναι ακριβώς το αντίθετο από αυτό που δείχνεις στις ταινίες σου;

Όχι, κοίταξε, όταν κάνεις μια ταινία δεν σκέφτεσαι αυτομάτως ένα τάργκετ γκρουπ, κάνεις αυτό που πρέπει να κάνεις. Και σήμερα ειδικά με το Ίντερνετ, ή με όποιον άλλον τρόπο, η ταινία θα φτάσει εκεί που πρέπει να φτάσει. Αλλά η ουσία είναι πως όταν κάνεις μια ταινία π.χ. για γκάνγκστερ, δεν απευθύνεσαι σε γκάνγκστερ. Κάνεις ένα έργο τέχνης και όσον αφορά το πολιτικό του μέρος απευθύνεσαι σε ανθρώπους που είναι σκεπτόμενοι, οι οποίοι ακριβώς επειδή είναι σκεπτόμενοι μπορούν να κοιτάξουν το πρόσωπό τους στον καθρέφτη. Δηλαδή ναι μεν ο κόσμος που περιγράφω είναι αυτός που είναι, αλλά την ευθύνη την έχει η αστική τάξη, η οποία όλα αυτά τα χρόνια δεν κάνει τίποτε, να εκπαιδεύσει, να μορφώσει… Η ίδια αστική τάξη που όταν ξυπνήσει ο φασισμός θα σκούζει, θα αναρωτιέται ξαφνικά τι έγινε… Μέσα στην αφασία το πάρτι συνεχίζεται, αλλά μπορεί ξαφνικά να βγει κι ένας Χίτλερ… Και από την άλλη πλευρά, ανάμεσα στους θεατές υπάρχουν και νέοι που είναι ανήσυχοι, που μπορεί να μην πηγαίνουν στην Επίδαυρο αλλά πηγαίνουν σε ροκ συναυλίες, που για μένα είναι εξίσου σημαντικό…

* Το θέμα είναι πώς αντιμετωπίζεται η αφασία που επισημαίνεις κι εσύ…

Θα σου πω κάτι που το εξομολογούμαι για πρώτη φορά… Η ΕΡΤ ήταν συμπαραγωγός στην «Ψυχή στο στόμα». Και την πρόβαλε, όπως είχε συμβατική υποχρέωση, μια μεταμεσονύκτια ώρα, επί Νέας Δημοκρατίας. Εγώ κάθησα εκείνο το βράδυ να τη δω, και ήμουν σίγουρος ότι κάποια στιγμή θα κατεβάσουν τους διακόπτες και θα σταματήσει η μετάδοση, όπως είχε γίνει καλή ώρα με την ταινία του Αλευρά «Πέφτουν οι σφαίρες σαν το χαλάζι…». Ε, λοιπόν δεν έγινε τίποτε… Αυτό ξέρεις τι σημαίνει; Μου θύμισε τον στίχο του Γκανά, που λέει ότι μας έχουν βγάλει το κεντρί… Εχει βρει τρόπο το σύστημα να ενσωματώνει τα πάντα, ακόμα και τις πιο ακραίες εκφάνσεις της τέχνης… Πραγματικά σηκώνω τα χέρια ψηλά, Κώστα… Εκείνο το βράδυ συνειδητοποίησα ότι δεν ιδρώνει το αυτί κανενός. Το σύστημα απορροφά κάθε κραδασμό. Και αυτό βέβαια είναι ένα ζήτημα που αφορά άμεσα όλους τους καλλιτέχνες αλλά και εσάς τους σκεπτόμενους ανθρώπους, τον καθένα που ενδιαφέρεται για αντίσταση… Όλα γίνονται θέαμα…

* Σε θυμάμαι από τις μικρού μήκους ταινίες σου που είχα δει πριν από πολλά χρόνια στο Φεστιβάλ Δράμας, στη δεκαετία του ’90…

Ήταν μια περίοδος μίμησης… Στο «Μόνο μυρίζοντας γιασεμί» ήθελα να μιμηθώ τα ντοκιμαντέρ του Αλέν Ρεναί, το «Νύχτα και καταχνιά», με τα τράβελινγκ, τα πανοραμίκ, ενώ στη «Σταδιακή βελτίωση του καιρού» ήθελα να μιμηθώ τον Αντονιόνι, ήταν μια κακή μίμηση, ξύλινη. Μια αντιγραφή που σου βάζει όρια, σε περιχαρακώνει.

* Και μετά;

Μετά, κάποια πράγματα ήρθαν ανάποδα, έφτασα στα όρια μου, στο χείλος του γκρεμού… Πήρα ανάποδες. Γύρισε το μάτι μου. Και αποφάσισα να τα πετάξω όλα, και να συνεχίσω με άλλους όρους, με άλλους ανθρώπους, με άλλη ελευθερία. Κι εκεί ήταν που έφυγε όλος ο φόβος, από το «Σπιρτόκουτο» και μετά. Θυμάμαι ότι πριν υπήρχε φόβος, ξέρεις, αυτό το πράγμα ότι στο πίσω μέρος του μυαλού σου θέλεις να είσαι αρεστός σε αυτή τη μικρή κοινωνία που είναι η Ελλάδα, να έχεις ένα σενάριο χωρίς αιχμές, να πας την ταινία σου σε ένα φεστιβαλάκι… Τα πέταξα όλα αυτά, γιατί ήταν και μια προσωπική ανάγκη… Και όταν τα ξεπέρασα όλα αυτά προέκυψε το «Σπιρτόκουτο». Και μαζί κάποια πράγματα που προφανώς με ενδιέφεραν, άρχισα να προσέχω για παράδειγμα πώς μιλάνε οι απλοί άνθρωποι, η φυσικότητα, ο ρεαλισμός… Και τι θα γινόταν αν ο άλλος του έλεγε του άλλου αυτό, πού θα πήγαινε το πράγμα μετά… Ξέρεις, ανοίγει ο ασκός του Αιόλου μετά…

* Θα `θελα να σταθούμε στο ζήτημα του ρεαλισμού και της αληθοφάνειας, ότι “έτσι μιλούν οι άνθρωποι”…

Σε σχέση με τις σκηνές που εγώ ιδρύω, δεν λέω ότι έτσι μιλούν όλοι οι άνθρωποι… Αλλά οι χαρακτήρες που εγώ πετάω μέσα στη σκακιέρα, όπως τους αφετηριάζω, μέσα σε συγκεκριμένες καταστάσεις…

* Το ζήτημα του ρεαλισμού, για να το θέσω απλά, έχει δύο διαστάσεις, υπάρχει πρώτα αυτό που εννοούμε ρεαλισμό της κινηματογραφικής αφήγησης, αυτό που έχουμε μάθει να εκλαμβάνουμε ως ρεαλισμό μέσα από την κινηματογραφική παράδοση, του παλιού ελληνικού κινηματογράφου ας πούμε, που συνήθως απέχει από την πραγματικότητα και δεύτερον αυτό που απλά αντιλαμβανόμαστε ως αληθοφάνεια αντικρίζοντας γύρω μας την πραγματικότητα… Τον δικό σου τον ρεαλισμό με ποιες συντεταγμένες τον ορίζεις, από πού κατάγεται; Από ένα σινεμά όπως του Δαμιανού ας πούμε, του Μάικ Λι;

…Ή της Μαρκετάκη, ή από κάποιους Αμερικάνους, γιατί όχι; Ο ρεαλισμός δεν είναι αυτοσκοπός, είναι αφετηρία για μένα. Τώρα αν αυτό το πράγμα ξεφεύγει και γίνεται κάτι «δικό μου” όπως λένε κάποιοι, είναι άλλου παπά ευαγγέλιο. Εχω χύσει ιδρώτα για ένα «ρε», αν θα το ‘λεγε ή δεν θα το λέγε ο χαρακτήρας, έχω πετάξει τριάντα λήψεις για να πάρω την τριακοστή πρώτη…

* Και αυτό αισθάνεσαι ότι σε φέρνει “απέναντι” από το ελληνικό σινεμά, όπως το έχουμε συνηθίσει;

Κάποια στιγμή συνειδητοποίησα ότι σχεδόν όλο το ελληνικό σινεμά είναι μεταφορικό, είτε είναι οι διάλογοι, είτε είναι τα κοστούμια, είτε είναι τα πρόσωπα, είτε είναι οι συμπεριφορές, όλα θυμίζουνε αυτό που «πραγματικά» είναι, αλλά ποτέ δεν είναι αυτό… Δηλαδή ποτέ δεν κυριολεκτεί το ελληνικό σινεμά, πάντα δουλεύει στη βάση μιας μεταφοράς. Στο κούτελό τους είναι γραμμένο «είμαι ηθοποιός Έλληνας και τώρα υποδύομαι ρόλο», κι εσύ συμπλήρωσε με τη φαντασία σου τα υπόλοιπα…

* Κι αυτό το βλέπεις και στο παλιό και στο νέο ελληνικό σινεμά;

Στο παλιό εντάξει, υπάρχει αυτό το κινηματογραφημένο θέατρο, με το οποίο όλοι εκστασιάζονται, υπάρχουν κάποιες εξαιρέσεις που εμένα με ενδιαφέρουν, όπως ο Κώστας ο Μανουσάκης… Κοίταξε, η Δύση την αναπαράσταση την ξέρει εδώ και αιώνες, την τεχνική, εμείς εδώ, και χωρίς την παράδοση του βερισμού στο μυθιστόρημα, το ψάχνουμε, δεν έχουμε την παράδοση, υπάρχουν μόνο άνθρωποι που το ψάχνουν… Εγώ για παράδειγμα θάθελα τώρα να γυρίσω μια ταινία για τα υψηλά κλιμάκια, τους εφοπλιστές ας πούμε, πρέπει να δω πώς μιλάνε πίσω από τις κλειστές πόρτες, πώς συμπεριφέρονται. Με τι υλικό θα δουλέψω; Υπάρχει για παράδειγμα το ανάλογο μυθιστόρημα; Δεν το βλέπω…

* Δεν μου αρέσουν οι εύκολες αναγωγές αλλά νομίζω ότι το πρόβλημα που βιώνει σήμερα η ελληνική κοινωνία, που συνειδητοποιεί έξαφνα πως η ευμάρεια σαν επίσημη αφήγηση, και χωρίς φυσικά να ζουν όλοι έτσι, η ιδεολογία του ευδαιμονισμού της κατανάλωσης, ήταν μια ψευδής καταγραφή του τι ζούσε, αυτό το “πέσαμε από τα σύννεφα” ξανά, δηλώνει ακριβώς μια προφανή ανικανότητα να περιγράψει τη ζωή της….

Αυτό είναι αλήθεια…

* Εφόσον είναι ανίκανη να περιγράψει ικανοποιητικά τη ζωή της, πώς είναι δυνατόν να την αναπαραστήσει κιόλας, στον κινηματογράφο; Πώς είναι δυνατόν να δει, να «δεχτεί» κάποιες εικόνες του εαυτού της στην οθόνη;

Αλλά αυτό είναι η ευθύνη του καλλιτέχνη… Σήμερα όλη η κατάσταση είναι ένα ψέμα, θέλει και προσωπική δουλειά για να κατακτήσεις αυτό το πράγμα, τη δική σου ματιά…

* Και πού θα μας βγάλει το σημερινό αδιέξοδο;

Δεν ξέρω, εμείς τα είχαμε πει από το «Σπιρτόκουτο», και λέγανε τότε διάφοροι, μας κατηγορούσαν ότι υπερβάλλουμε… Δεν ξέρω πού θα μας βγάλει μακροπρόθεσμα αυτή η ιστορία, το μόνο που ξέρω σίγουρα είναι ότι θα ξεσπάσει βία. Θα είναι μια βία πρωτόγνωρη για την ελληνική κοινωνία, θα εμπεριέχει κι ένα στοιχείο αφασίας και παραλογισμού, κι από εκεί και πέρα…

* Η σκηνή με την Γκόλφω στον “Μαχαιροβγάλτη” που σηματοδοτεί το “χρώμα”, μια ρωγμή κουλτούρας στον αφασικό κόσμο των ηρώων, είναι μάλλον η πιο κρίσιμη στιγμή της ταινίας…

Για μένα σημασία έχει και η έξοδος από αυτή τη σκηνή… Ενώ βλέποντας την παράσταση ο ήρωας εξανθρωπίζεται, γυρίζει στην παιδική του ηλικία, μετά πηγαίνει και σκοτώνει… Εκεί σηκώνω τα χέρια ψηλά… Δηλαδή ούτε η κουλτούρα είναι λύση… Πρέπει να ξέρεις βέβαια πως δεν έχω και την καλύτερη γνώμη για το ανθρώπινο είδος…

* Το «παράδοξο» με τον ήρωά σου στον «Μαχαιροβγάλτη» είναι ότι ενώ βρίσκεται σε ένα κλουβί, συνεχώς κερδίζει, βήμα με βήμα, «ανταμείβεται», δεν υπάρχει καμιά τιμωρία, ούτε τυπική, από το νόμο, αλλά ούτε καν ηθική… Ποιο πιστεύεις ότι είναι το μέλλον για τον ήρωά σου; Πώς θα είναι μετά από είκοσι χρόνια ας πούμε;

Θα μπορούσε να είναι ακόμη και βουλευτής, ή έστω δημοτικός σύμβουλος… Γιατί, και οι βουλευτές μας σε μια άλλη εκδοχή, κάπως έτσι δεν ζουν; Απομονωμένοι στο «κάστρο» τους, μακριά από την πραγματικότητα…

* Πώς επιλέγεις τους ηθοποιούς σου; Με κάποιους η συνεργασία είναι σταθερή στις ταινίες σου…

Γυρίζω, βλέπω θέατρο αρκετά, τον Στάθη (Σταμουλακάτο) τον είχα εντοπίσει στο «Πέναλτυ» του Γ. Παλούμπη, τη Μαρία την Καλλιμάνη μου την πρότεινε ο Ερρίκος Λίτσης κάποια στιγμή που είχα απελπιστεί για τον ρόλο, και είπα «ναι, βέβαια, η Μαρία», την ήξερα ήδη. Αλλά σε αυτές τις τρεις ταινίες δεν έχω κάνει καθόλου κάστινγκ, ούτε οντισιόν, στην επόμενη μάλλον δεν θα το αποφύγω, αλλά είναι κάτι που με στενοχωρεί πάρα πολύ, όλα αυτά τα παιδιά που ψάχνουν για δουλειά, στρατιές ολόκληρες… Εμένα με καταθλίβει…

* Αλλά και τόσοι σκηνοθέτες θάλεγε κάποιος άλλος… Βλέπεις άλλες ταινίες; Τι γνώμη έχεις για το «νέο ρεύμα» του ελληνικού κινηματογράφου, για τις διακρίσεις στο εξωτερικό;

Βλέπω ταινίες, βέβαια, είμαι πάντα σινεφίλ… Κοίταξε, το βραβείο του Λάνθιμου ήταν κάτι πάρα πολύ σημαντικό. Μία πολύ καλή ταινία πήρε ένα πολύ σημαντικό βραβείο. Αλλά δεν νομίζω ότι μπορούμε να μιλήσουμε για «γενιά», ότι «ξυπνάει το ελληνικό σινεμά», ότι το κοινό ανταποκρίνεται, αυτά είναι σαχλαμάρες… Δεν έχουμε κάτι αντίστοιχο με αυτό που συνέβη στις αρχές του ’70, που βγήκανε είκοσι ταινίες που σπάγανε κόκαλα…

* Αναρωτιέμαι και για το ενδεχόμενο οι εκλέκτορες των ξένων φεστιβάλ να πριμοδοτούν ένα συγκεκριμένο είδος ταινιών που εάν «επιστρέψει» πίσω στην Ελλάδα φορτωμένο με βραβεία ίσως να περιπλέξει τα πράγματα εδώ…

Δεν θα διαφωνήσω με αυτό που λες, όντως έτσι είναι. Αλλά είναι στο ένστικτο του κάθε δημιουργού να καταλάβει τι τον αφορά… Να δρα μέσα στην κοινότητα στην οποία είναι, εγώ θέλω να είμαι παρεμβατικός στο χώρο μου, αυτό που θεωρώ κοινότητα. Αυτή η ιδέα με πήγε στο «Σπιρτόκουτο», και τα έκανα πέρα όλα, παίρνοντας παράδειγμα το έργο δημιουργών όπως ο Κασσαβέτης. Το «Σπιρτόκουτο» ξεκίνησε από μια μικρή ομάδα ανθρώπων και τελικά την ταινία την είδε όλη η Ελλάδα. Κι εγώ έχω εισπράξει αποδοχή, αυτό είναι που μετράει για μένα. Το αξίωμα για μένα είναι η αλήθεια, η ευθύτητα, όχι η μπαγαποντιά…

* Μήπως όμως η κοινότητα είναι μια «νησίδα» σε μια κατακερματισμένη κοινωνία; Αυτή τη στιγμή τρεις σκηνοθέτες, ο Κόρρας, ο Γιάνναρης, ο Βούπουρας, κάνουν έναν αγώνα συμπαράστασης στους μετανάστες στην πλατεία Αττικής, εδώ στα Εξάρχεια που είμαστε υπάρχει μια άλλη κατάσταση, απομονωμένη από την πλατεία Αττικής, παραπάνω στη Σκουφά ενδεχομένως κάτι άλλο, κι αυτό απομονωμένο…

Ε, αυτό ακριβώς εννοώ, εσύ που έχεις ματιά στον χώρο σου δούλεψε εκεί, όπως ο Λουί Μαλ στη Γαλλία που ήξερε τους αστούς και τους έκανε ρόμπα με τις ταινίες του, ή ο Σαμπρόλ τους μικροαστούς της επαρχίας. Εδώ στην Ελλάδα υπάρχουν πολλά ζητήματα που «περιμένουν», η επαρχία, η κατάσταση στη Βόρεια Ελλάδα, ή στην Κρήτη, τα προάστια της Αθήνας, οι μετανάστες… Αυτά όλα είναι ζητήματα που βράζουν… Για παράδειγμα έχω ακούσει ατάκες από Αλβανούς, ότι «αν είχα ψήφο θα ψήφιζα Καρατζαφέρη» γιατί αισθάνονται «τακτοποιημένοι» και ότι απειλούνται από τους καινούργιους… Είναι θέματα τεράστια. Ε, λοιπόν, αυτό το κύμα δημιουργών και μυθιστοριογράφων που θα έπιανε όλα αυτά, δυστυχώς δεν υπάρχει.

“Απελάστε το Ρατσισμό”
τηλ. – φαξ: 210-5130373, 3306286,6974363037